Przykładowa rozprawka maturalna: temat z matury 2026 i omówienie według kryteriów CKE

Już na pierwszych stronach Biblii praca ma dwa oblicza. W Księdze Rodzaju Bóg umieszcza człowieka w ogrodzie Eden, aby go uprawiał i doglądał, a dopiero po grzechu praca staje się trudem „w pocie oblicza”. To napięcie między pracą, która nadaje życiu sens, a pracą, która jest przymusem, pojawia się w literaturze wiele razy. Uważam, że praca zawsze zmienia człowieka i świat wokół niego, ale to, czy ta zmiana jest dobra, zależy od celu, któremu praca służy. Pokażę to na przykładzie „Lalki” Bolesława Prusa i „Dżumy” Alberta Camusa.

W „Lalce” praca jest siłą, która pozwala wyrwać się z miejsca przypisanego przez urodzenie. Stanisław Wokulski zaczyna jako subiekt w winiarni Hopfera i po nocach się uczy, a majątek zdobywa na dostawach dla wojska w czasie wojny rosyjsko-tureckiej. Prus pokazuje jednak, że ta sama energia może budować albo niszczyć. Gdy Wokulski pomaga innym, jego praca zmienia rzeczywistość wokół niego. Mariannie daje szansę na uczciwe życie: dziewczyna uczy się szycia, a potem wychodzi za mąż za stolarza Węgiełka. To w miniaturze pozytywistyczny program pracy u podstaw, w którym wysiłek jednostki ma podnosić najsłabszych, a nie tylko pomnażać majątek. Kiedy jednak głównym celem Wokulskiego staje się zdobycie Izabeli Łęckiej, praca przestaje go rozwijać. Bohater zarabia coraz więcej, ale nie daje mu to spokoju, bo pieniądze mają mu otworzyć drzwi do świata, który nim gardzi. Obok niego Prus stawia Ignacego Rzeckiego, dla którego sklep jest całym światem. Praca daje staremu subiektowi poczucie porządku i tożsamość, ale zamyka go w pokoiku przy sklepie, z dala od życia. Prus nie potępia więc pracy. Pyta raczej, komu i czemu ona służy.

Inaczej wygląda praca w „Dżumie” Alberta Camusa. Kiedy w Oranie wybucha zaraza, doktor Bernard Rieux codziennie leczy chorych, choć długo nie ma skutecznego lekarstwa, a epidemia ciągnie się miesiącami. Dla niego uczciwość polega po prostu na wykonywaniu swojego zawodu. Jego praca nie pokonuje dżumy, ale zmienia ludzi wokół niego. Tarrou organizuje ochotnicze oddziały sanitarne, skromny urzędnik Grand prowadzi w nich statystyki, a dziennikarz Rambert, który chciał uciec z miasta do ukochanej, ostatecznie zostaje i pomaga. Wspólna praca tworzy wspólnotę ludzi, którzy nie godzą się na zło, choć nie mogą go zwyciężyć raz na zawsze. To bliskie myśli, którą Camus rozwinął w eseju „Mit Syzyfa”: w świecie pozbawionym sensu człowiek nadaje mu sens własnym działaniem, nawet jeśli jego wysiłek nigdy się nie kończy. Rieux wie, że bakcyl dżumy nie znika na zawsze, a mimo to nie przestaje pracować. Praca nie daje mu zwycięstwa, ale ocala jego godność i godność innych.

Oba utwory prowadzą do podobnego wniosku. Praca zawsze coś w człowieku zmienia: czasem pozwala mu awansować, czasem daje mu tożsamość. To, czy zmienia także świat na lepsze, zależy od tego, czy człowiek pracuje tylko dla siebie, czy również dla innych. Wokulski traci siły, bo jego praca coraz bardziej służy nieodwzajemnionemu uczuciu. Rieux i jego towarzysze zachowują godność, bo pracują razem i dla innych. Dlatego wybierając zawód, warto pytać nie tylko o to, ile da się zarobić, ale też o to, komu ta praca będzie służyć.