Jak napisać rozprawkę maturalną z polskiego: schemat krok po kroku i kryteria CKE

Zespół Akademii PolskiegoAktualizacja: 2 listopada 2026·9 min czytania

Udostępnij

Wypracowanie to 35 z 60 punktów na maturze podstawowej i cały egzamin na rozszerzeniu. CKE nie wymaga, żeby była to rozprawka, ale większość zdających wybiera właśnie tę formę, bo najłatwiej w niej poprowadzić wywód. Niżej masz wymagania z informatora CKE, kryteria oceniania i schemat, który przećwiczysz na tematach z prawdziwych matur.

Rozprawka czy wypracowanie?

„Wypracowanie” to nazwa zadania w arkuszu, a rozprawka to jedna z form, w których możesz je napisać. Zasady oceniania CKE dopuszczają też szkic krytyczny, przemówienie, list otwarty, artykuł i esej, pod warunkiem że tekst jest wypowiedzią argumentacyjną. Rozprawka ma tę przewagę, że jej budowa, czyli teza, argumenty i wniosek, pokrywa się z tym, czego szuka egzaminator. Dlatego w tym artykule trzymamy się rozprawki.

Na poziomie podstawowym wybierasz jeden z dwóch tematów. Każdy z nich wymaga odwołania się do lektury obowiązkowej z listy wydrukowanej w arkuszu, innego utworu literackiego i wybranych kontekstów. Na rozszerzeniu temat może też wskazać konkretną lekturę, a oprócz problematyki trzeba omówić sposób przedstawienia problemu w utworze.

Za co egzaminator daje 35 punktów

Kryterium	Punkty	Co sprawdza egzaminator
Spełnienie formalnych warunków polecenia	1	Czy praca odwołuje się do lektury obowiązkowej z listy w arkuszu, przynajmniej częściowo dotyczy problemu z tematu, ma choć jeden akapit argumentacyjny i nie zawiera błędu kardynalnego. Zero w tym kryterium oznacza zero za całe wypracowanie.
Kompetencje literackie i kulturowe	16	Czy dwa utwory literackie i dwa konteksty pracują na argument, czy argumentacja jest bogata i czy w pracy nie ma błędów rzeczowych. Za każdy błąd rzeczowy egzaminator odejmuje 1 punkt.
Kompozycja wypowiedzi	7	Struktura (3 punkty), spójność, czyli logika i uporządkowanie wywodu (3 punkty), oraz styl (1 punkt).
Język wypowiedzi	11	Zakres i poprawność środków językowych (7 punktów), ortografia (2 punkty) i interpunkcja (2 punkty).

Kompetencje literackie i kulturowe to prawie połowa punktów za wypracowanie. W 2026 r. zdający dostali w tym kryterium średnio 52% punktów, a za zakres i poprawność środków językowych tylko 45%. Najwięcej da się więc zyskać na przemyślanej argumentacji i na poprawnym języku.

Co obniża ocenę do zera

• Błąd kardynalny, czyli rażący błąd w treści lektury obowiązkowej czytanej w całości, np. pomylenie losów głównych bohaterów.
• Samo streszczenie. W sprawozdaniu z matury 2026 CKE pisze wprost, że prace, które ograniczały się do streszczania utworu, oceniano na 0 punktów.
• Plan zamiast tekstu. Wypowiedź napisana w formie planu albo w punktach dostaje 0 punktów.
• Fragmenty przepisane z arkusza bez interpretacji i komentarza.

Jeśli praca ma mniej niż 300 wyrazów (na rozszerzeniu 400), egzaminator oceni ją tylko w dwóch pierwszych kryteriach. Za kompozycję i język dostaniesz wtedy 0 punktów, a na poziomie podstawowym to aż 18 punktów. Uważaj też na gotowce: jeśli praca okaże się niesamodzielna, np. odtworzona z internetu, egzamin z polskiego zostaje unieważniony.

Schemat rozprawki maturalnej krok po kroku

Na wypracowanie warto zarezerwować ok. 140 minut z 240. Tyle zajmuje spokojne przejście przez wszystkie kroki poniżej, łącznie ze sprawdzeniem tekstu.

1. Przeczytaj temat i podkreśl słowa klucze (5 minut)

Temat wyznacza zakres, którego trzeba się trzymać. W temacie z matury 2026 „Wpływ pracy na człowieka i na otaczającą go rzeczywistość” są dwie rzeczy: wpływ na samego człowieka i wpływ na świat wokół niego. Jeśli odniesiesz się do obu, wywód będzie pełniejszy. Zwróć też uwagę, czy temat jest twierdzeniem, czy pytaniem. Na pytanie trzeba w tezie odpowiedzieć.

2. Wybierz lekturę, o której masz najwięcej do powiedzenia (5 minut)

Szukasz utworu, w którym problem z tematu jest ważny, a nie tylko się pojawia. Zapisz w brudnopisie dwie albo trzy sceny lub postacie, na których oprzesz argumenty. Drugim utworem może być inna lektura obowiązkowa, książka spoza listy albo wiersz. Najłatwiej o dobry wybór, jeśli wcześniej przygotujesz kilka lektur bardzo dokładnie. Pełną listę znajdziesz w artykule Lektury obowiązkowe na maturę 2027.

3. Sformułuj tezę (5 minut)

Teza to Twoja odpowiedź na problem z tematu w jednym albo dwóch zdaniach. Ma być na tyle konkretna, żeby dało się ją udowodnić przykładami.

• Za ogólnie: „Praca ma duży wpływ na człowieka”.
• Lepiej: „Praca zmienia i człowieka, i świat wokół niego, ale to, czy ta zmiana jest dobra, zależy od celu, któremu praca służy”.

4. Ułóż plan (5 minut)

Wstęp, dwa albo trzy akapity argumentacyjne, zakończenie. Do pełnej realizacji polecenia wystarczą dwa argumenty, więc lepiej napisać dwa pogłębione akapity niż cztery powierzchowne. Przy każdym argumencie zapisz od razu, jaki kontekst go wesprze.

5. Napisz wstęp

Wystarczą trzy albo cztery zdania. Wprowadź problem, np. przez kontekst albo krótką obserwację, i zakończ wstęp tezą. Nie zaczynaj od definicji ze słownika ani od zdań w rodzaju „Od zarania dziejów…”, bo nic nie wnoszą.

6. Pisz akapity argumentacyjne według jednego wzoru

1. Argument: jedno zdanie, które wspiera tezę.
2. Przykład z utworu: konkretna scena, postać albo decyzja bohatera.
3. Interpretacja: co ten przykład mówi o problemie z tematu. To najważniejsza część akapitu.
4. Kontekst: historycznoliteracki, filozoficzny, biblijny lub inny, który pogłębia argument.
5. Wniosek: zdanie, które łączy akapit z tezą.

Zasady oceniania CKE wymagają, żeby co najmniej jedno zdanie o lekturze obowiązkowej było analityczne, a nie tylko informacyjne. Zdanie „W »Lalce« Prus przedstawia Warszawę” niczego nie dowodzi. Zdanie, które wyjaśnia, co konkretna scena mówi o problemie z tematu, już tak.

7. Kontekst ma pracować na argument

Kontekst jest funkcjonalny, kiedy pogłębia problem, a nie tylko pojawia się w tekście. W sprawozdaniu z matury 2026 CKE zauważa, że zdający najczęściej przywoływali jako kontekst kolejny utwór literacki, a to rzadko pokazywało pogłębione rozumienie tematu. Porównaj:

• Kontekst dorzucony dla formalności: „»Lalka« to powieść pozytywistyczna, a pozytywiści cenili pracę”.
• Kontekst, który pracuje: „Pomagając Mariannie zdobyć zawód zamiast dawać jej jałmużnę, Wokulski realizuje pozytywistyczny program pracy u podstaw. Jego praca zmienia więc nie tylko jego samego, ale też los ludzi wokół”.

8. Zakończ wnioskiem, nie powtórką

W zakończeniu zbierz to, co wynika z argumentów, i odpowiedz wprost na problem z tematu. Możesz pokazać, dlaczego jest ważny także dziś, ale nie przepisuj wstępu innymi słowami.

9. Sprawdź tekst (20 minut)

• Policz wyrazy. Policz je w trzech linijkach, wyciągnij średnią i pomnóż przez liczbę wszystkich linijek. Tytuł i śródtytuły też się liczą, a liczba zapisana cyframi to jeden wyraz.
• Sprawdź nazwiska, imiona bohaterów i tytuły. Tytuły zapisuj w cudzysłowie, bo jego brak to błąd interpunkcyjny.
• Popraw pismo tam, gdzie ktoś mógłby nie odczytać słowa. CKE z roku na rok pisze o coraz mniej czytelnych pracach.

Ile słów ma mieć rozprawka maturalna?

Na poziomie podstawowym co najmniej 300 wyrazów, na rozszerzonym co najmniej 400. Górnego limitu nie ma, ale dłuższa praca nie jest automatycznie lepsza, bo każdy dodatkowy akapit to więcej okazji do błędów językowych. Na podstawie rozsądny cel to 400–550 wyrazów: wtedy masz zapas nad minimum i miejsce na dwa pełne argumenty z kontekstami.

Najczęstsze błędy według sprawozdania CKE z 2026 r.

• Streszczanie lektur zamiast argumentowania. Gdy praca ogranicza się do streszczenia, dostaje 0 punktów.
• Konteksty dodane dla formalności, najczęściej w postaci kolejnego utworu literackiego, który nie pogłębia problemu.
• Uproszczone albo jednostronne omawianie lektur ze szkoły podstawowej.
• Błędy językowe. Za zakres i poprawność środków językowych zdający dostali średnio 45% punktów, najmniej ze wszystkich kryteriów.
• Nieczytelne pismo, które według CKE jest z roku na rok częstszym problemem.

Przykładowy plan na temat z matury 2026

Temat 1. z maja 2026 r. brzmiał: „Wpływ pracy na człowieka i na otaczającą go rzeczywistość”. Wybrało go ok. 62% zdających. Tak może wyglądać plan:

Teza	Praca zmienia i człowieka, i świat wokół niego, ale to, czy ta zmiana jest dobra, zależy od celu, któremu praca służy.
Argument 1 „Lalka”	Wokulski dochodzi do majątku własną pracą i pomaga innym, np. Mariannie, ale praca podporządkowana zdobyciu Izabeli przestaje go rozwijać. Kontekst: pozytywistyczna praca organiczna i praca u podstaw.
Argument 2 „Dżuma”	Doktor Rieux i ochotnicy z oddziałów sanitarnych nie pokonują zarazy, ale wspólna praca dla innych ocala ich godność. Kontekst: filozofia Camusa i jego „Mit Syzyfa”.
Zakończenie	Praca zawsze zmienia człowieka. Świat zmienia na lepsze wtedy, gdy służy także innym.

Pełny tekst rozprawki według tego planu, razem z omówieniem, za co egzaminator dałby punkty, znajdziesz w artykule Przykładowa rozprawka maturalna.

Jak ćwiczyć do maja

Wypracowania nie nauczysz się z czytania o wypracowaniach. Pisz jedno w tygodniu na tematy z arkuszy CKE i oddawaj je komuś, kto oceni je według kryteriów. Tematy z lat 2023–2026 razem z zasadami oceniania są na stronie arkusze maturalne z polskiego.

Wolisz uczyć się bez sprawdzania prac? W kursie Matura Zdana są osobne lekcje o rozprawce i notatce syntetyzującej, a w kursie Matura 100% także o wypracowaniu na poziomie rozszerzonym.

Najczęstsze pytania

Czy wypracowanie musi być rozprawką?

Nie. CKE przyjmuje każdą formę wypowiedzi argumentacyjnej, np. szkic krytyczny, przemówienie, list otwarty, artykuł albo esej. Rozprawka jest po prostu najbezpieczniejsza.

Co się stanie, jeśli napiszę mniej niż 300 wyrazów?

Egzaminator oceni pracę tylko za spełnienie formalnych warunków polecenia i za kompetencje literackie i kulturowe. Za kompozycję i język dostaniesz 0 punktów, więc stracisz do 18 punktów.

Czy mogę odwołać się do filmu albo gry?

Tak, ale tylko jako kontekst. Za utwór literacki CKE nie uznaje komiksu, powieści obrazkowej, mangi, scenariusza filmowego ani gry komputerowej.

Ile argumentów trzeba napisać?

Do pełnej realizacji polecenia wystarczą dwa. Wysoka ocena zależy od tego, jak głęboko je rozwiniesz i czy konteksty naprawdę je wspierają.

Czy na podstawie mogę pisać o lekturze z rozszerzenia?

Tak. W wypracowaniu na poziomie podstawowym możesz się oprzeć na lekturze obowiązkowej z zakresu podstawowego albo rozszerzonego. Do 2028 r. możesz też korzystać z lektur obowiązkowych z podstawy programowej z 2018 r.

Czy mogę nauczyć się gotowych wypracowań na pamięć?

Lepiej nie. Jeśli egzaminator uzna pracę za niesamodzielną, np. odtworzoną z internetu, egzamin z polskiego zostaje unieważniony. Ucz się argumentów i kontekstów do lektur, a nie całych tekstów.

Czytaj dalej

42 min czytaniaPytania jawne na maturę ustną z polskiego 2027: lista 76 zadań z konspektami7 min czytaniaPrzykładowa rozprawka maturalna: temat z matury 2026 i omówienie według kryteriów CKE8 min czytaniaLektury obowiązkowe na maturę 2027: pełna lista CKE z podziałem na epoki